Is eiken hardhout? Dit betekent het voor binnen en buiten

Waarom is eiken hardhout?

Eikenhout komt van de eik, een loofboom. Hout van loofbomen wordt hardhout genoemd; die naam zegt in de eerste plaats iets over de herkomst van het hout. Er bestaan Europese hardhoutsoorten, waaronder eiken, en tropische hardhoutsoorten.¹

Bij eiken past de naam ook bij het gevoel: het hout is meestal hard en vrij zwaar. Maar hardhout is geen garantie dat iedere plank even hard, sterk of bestand tegen houtrot is. Ook tussen eikensoorten en tussen planken van dezelfde soort bestaan verschillen.

Europees eiken heeft volgens Houtbewerkingscursus een gewicht van ongeveer 720 tot 750 kg per m³.² Het werkelijke gewicht hangt onder meer af van het vocht in het hout. Een versgezaagde balk voelt daardoor anders aan dan een goed gedroogde plank voor een meubel.

Hoe herken je eikenhout?

Eiken heeft vaak een licht geelbruine tot bruine kleur en een duidelijke, grove tekening. Je ziet geregeld brede vlammen en noesten. Bij kwartiers gezaagd eiken, dat op een bepaalde manier uit de stam is gezaagd, kunnen ook lichte, glanzende strepen zichtbaar zijn. Die strepen heten spiegels.²

De kleur alleen geeft geen zekerheid. Eiken kan donkerder worden door een afwerking, terwijl onbehandeld hout buiten vergrijst. Ook verschillen planken in tekening, afhankelijk van de boom en de manier van zagen.

Vraag bij twijfel naar de houtsoort en de herkomst, zeker als het hout al is afgewerkt. Een eikenfineerblad heeft bijvoorbeeld een dunne laag eiken op een andere ondergrond. Het oppervlak is dan eikenhout, maar het hele blad is niet massief eiken. Dat maakt verschil als je het blad wilt schuren of repareren.

Let ook op scheuren en noesten. Een noest is niet vanzelf een gebrek, maar een grote of losse noest op een zwaar belast punt kan wel van belang zijn. Bij een tafelblad kijk je vooral of de plank vlak is en of scheuren en open noesten passen bij het gebruik.

Verschillen tussen soorten eiken

Onder de naam eiken worden verschillende houtsoorten verkocht. Europees eiken komt onder meer van de zomer- en wintereik. Daarnaast bestaat er Amerikaans eiken, dat vaak wordt aangeduid als wit of rood eiken. Al deze soorten zijn hardhout, maar ze gedragen zich niet in elke situatie hetzelfde.

Voor gebruik buiten is dat onderscheid belangrijk. Europees eiken en Amerikaans wit eiken zijn in hun kernhout doorgaans beter bestand tegen houtrot dan Amerikaans rood eiken. Rood eiken is daarom niet zonder meer een vervanger voor Europees eiken in een onbeschutte tuinconstructie.

Er is ook een verschil tussen kernhout, het oudere hout uit het midden van de stam, en spinthout, de jongere buitenste laag. Spinthout is bij eiken veel minder bestand tegen aantasting. Een plank met een lichte strook spinthout is binnen niet per se een probleem, maar buiten kan die strook eerder achteruitgaan dan het kernhout.

Bij eiken dat buiten komt te staan, is de soortnaam dus nuttiger dan alleen de aanduiding “hardhout”. Vraag ook hoeveel spinthout in de plank of balk aanwezig is.

Eiken kiezen voor meubels en vloeren

Voor een tafel, kast of ander meubel is droogte minstens zo belangrijk als hardheid. Hout neemt vocht op uit de lucht en staat het ook weer af. Daardoor kan een plank breder of smaller worden, kromtrekken of scheuren. Dat veranderen van vorm heet werken.

Voor meubels binnenshuis wordt meestal een houtvochtgehalte van ongeveer 8 tot 12% aangehouden.³ Een vochtmeter geeft meer houvast dan alleen voelen of het oppervlak droog is: de binnenkant van een dikke plank kan nog veel vocht bevatten.

Vers eiken in een verwarmde woonkamer verwerken is een veelgemaakte fout. Terwijl het hout verder droogt, kunnen naden open gaan staan of kan een tafelblad trekken. Zelfs goed gedroogd eiken blijft werken. Zet een massief blad daarom zo vast dat het in de breedte iets kan bewegen, in plaats van het over de hele breedte star vast te schroeven.

Als vloerhout kan eiken veel dagelijks gebruik verdragen. Toch kan een gevallen voorwerp een deuk maken en kunnen zandkorrels krassen veroorzaken. Een afwerking beschermt tegen vuil en vocht, maar maakt het hout niet onkwetsbaar. Bij een vloer met een dunne eiken toplaag bepaalt de dikte van die laag hoeveel ruimte er is om later te schuren.

Eiken hardhout buiten gebruiken

Eiken wordt buiten gebruikt voor onder meer overkappingen, pergola’s, schuttingen en meubels.⁴ Vooral bij constructies is het verschil tussen een balk onder een dak en een paal in natte grond groot. De balk kan na regen meestal weer drogen; de onderkant van een paal blijft vaak langer vochtig.

Een buitenconstructie gaat daarom niet alleen over de houtsoort. Zorg dat water van horizontale delen af kan lopen en dat verbindingen niet onnodig water vasthouden. Een paal op een geschikte paalhouder kan uit direct grondcontact blijven. Voor een dragende constructie moeten ook de afmetingen en verbindingen passen bij de belasting.

Versgezaagd eiken wordt regelmatig gebruikt voor buitenbalken. Tijdens het drogen kan het krimpen en kunnen er scheuren ontstaan.⁴ Een droogscheur betekent niet direct dat een balk onbruikbaar is. Bij een grote scheur, een scheur bij een verbinding of twijfel over de draagkracht is een beoordeling van de constructie wel nodig.

Europees eiken kernhout kan buiten onbehandeld vergrijzen. Dat is een verandering van kleur, niet hetzelfde als houtrot. Een behandeling kan helpen om kleur en oppervlak te behouden, maar neemt de noodzaak van goede waterafvoer niet weg.

Bewerken en onderhouden van eiken

Eiken laat zich zagen, schuren en verlijmen, maar door de hardheid kost bewerken meer moeite dan bij veel zachtere houtsoorten. Werk met scherp gereedschap en let op de richting van de houtvezels. Aan een rand kan anders een stuk uitbreken; schuur scherpe randen licht af.

Bij schroeven is voorboren verstandig. Zo verklein je de kans dat het hout splijt of een schroef afbreekt. Eiken bevat tannine, een stof die met ijzer kan reageren en donkere vlekken kan veroorzaken. Gebruik daarom bij voorkeur roestvaststalen bevestigingen en laat geen ijzerslijpsel op het hout liggen.⁴

Binnen helpt een afwerking met olie, hardwaxolie of lak tegen vocht en vuil. Neem gemorst vocht weg en gebruik voor dagelijkse reiniging een licht vochtige doek, geen kletsnatte dweil. Welke afwerking geschikt is, hangt af van het gebruik en van de bestaande laag: plaatselijk bijwerken gaat niet bij iedere afwerking even eenvoudig.

Buiten kun je onbehandeld eiken laten vergrijzen. Wil je de bruine kleur langer behouden, dan vraagt een afwerking met bescherming tegen zonlicht regelmatig onderhoud. Kijk daarbij niet alleen naar de kleur, maar ook naar plekken waar water blijft staan en naar verbindingen die los zijn gekomen.

Veelgestelde vragen

Wat is de hardste houtsoort?

Er is geen eenvoudig antwoord dat voor elke meting geldt: de uitkomst hangt af van de houtsoort en de gebruikte hardheidstest. Eiken is hard, maar er bestaan houtsoorten die harder zijn. Voor een toepassing tellen ook slijtvastheid, stabiliteit en bestandheid tegen vocht mee.

Wat brandt beter, beuken of eiken?

Beide zijn dicht hout en kunnen lang en gelijkmatig branden als ze goed droog zijn.⁵ In de praktijk is droogte een belangrijker keuzecriterium dan een klein verschil tussen deze houtsoorten. Nat hout brandt slechter en geeft meer rook.

Welk hout mag niet in de houtkachel?

Verbrand geen geverfd, geïmpregneerd of verlijmd hout, en ook geen plaatmateriaal zoals spaanplaat. Daarbij kunnen schadelijke stoffen vrijkomen. Gebruik alleen droog, onbehandeld hout en houd rekening met de lokale stookregels.

Voor eiken maakt uiteindelijk niet alleen het woord hardhout het verschil: de juiste soort, droogte en plaatsing bepalen samen hoe goed het hout zijn werk doet.

De afbeeldingen bij dit artikel zijn digitaal gemaakt ter illustratie.